Od jakich\u015b dziesi\u0119ciu lat wiemy, \u017ce \u201epolski teatr jest kobiet\u0105\u201d, \u017ce mamy wiele, coraz wi\u0119cej kobiet-re\u017cyser\u00f3w, kt\u00f3re pracuj\u0105 na wszystkich scenach, tak\u017ce tych wa\u017cnych, modnych, presti\u017cowych i nawet narodowych z nazwy. Wi\u0119c oto przerobili\u015bmy sprawnie i g\u0142adko feministyczny zwrot w teatrze \u2014 i mamy to za sob\u0105. Ot\u00f3\u017c my z Milen\u0105 mamy przekonanie, \u017ce w istocie nic takiego si\u0119 nie dokona\u0142o. \u017be ostatecznie feminizm w polskim teatrze przydaje si\u0119 przede wszystkim jako strategia promocyjna, PR-owa, uruchamiany jest, kiedy potrzebna jest wyrazista identyfikacja sytuuj\u0105ca kulturalny produkt w odpowiednim otoczeniu.[1]<\/sup><\/a><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0W moim przekonaniu polski model instytucji teatru repertuarowego, niezale\u017cnie od wielu pi\u0119knych deklaracji i kilku naprawd\u0119 fascynuj\u0105cych program\u00f3w nie jest ani przestrzeni\u0105 realnej demokracji, ani instytucj\u0105 r\u00f3wno\u015bciow\u0105 \u2014 nie by\u0142 ni\u0105 zreszt\u0105 nigdy w historii. Powsta\u0142 przecie\u017c w konkretnym miejscu i czasie, by s\u0142u\u017cy\u0107 interesom danej grupy spo\u0142ecznej i utrwala\u0107 narzucony przez ni\u0105 porz\u0105dek. W zwi\u0105zku z tym dzia\u0142ania tych artyst\u00f3w i artystek oraz pracownik\u00f3w i pracowniczek sztuki, kt\u00f3rzy ods\u0142aniaj\u0105 i podwa\u017caj\u0105 obowi\u0105zuj\u0105ce zasady pracy, proponuj\u0105c nowe, r\u00f3wno\u015bciowe formy wsp\u00f3\u0142pracy, pytaj\u0105 o mo\u017cliwo\u015bci emancypacji swoich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w i wsp\u00f3\u0142pracowniczek oraz walcz\u0105 o widzialno\u015b\u0107 tej pracy, kt\u00f3ra zazwyczaj pozostaje ukryta, s\u0105 owszem, akceptowane a nawet wysoko oceniane, ale tylko dop\u00f3ty, dop\u00f3ki pozostaj\u0105 rozproszone i efemeryczne, dop\u00f3ki nie stwarzaj\u0105 realnego zagro\u017cenia dla ustabilizowanego status quo<\/em>.<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Wielokrotnie podczas swojej praktyki kuratorskiej spotyka\u0142am si\u0119 z opini\u0105, \u017ce przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 krytycznie instytucji teatru czy festiwalu oraz zapraszaj\u0105c do wsp\u00f3\u0142pracy tw\u00f3rczynie i tw\u00f3rc\u00f3w, dla kt\u00f3rych wa\u017cna jest ta perspektywa, zajmuj\u0119 si\u0119 nisz\u0105, w zwi\u0105zku z czym powinnam wycofa\u0107 si\u0119 tam, gdzie moje miejsce: do piwnicy\/na ma\u0142\u0105 scen\u0119\/do squatu; \u017ce teatr instytucjonalny, mainstreamowy, repertuarowy nie jest dla mnie, podobnie jak nie dla mnie ostatecznie okaza\u0142 si\u0119 jeden z kilku najwa\u017cniejszych mi\u0119dzynarodowych festiwali teatralnych w Polsce \u2014 nawet je\u015bli by\u0142am wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rczyni\u0105 jego programu i je\u015bli zyska\u0142 t\u0119 pozycj\u0119 tak\u017ce dzi\u0119ki mojej pracy. Ten argument cz\u0119sto powraca wobec propozycji programowych, kt\u00f3re wprowadzaj\u0105 nurt krytycznego my\u015blenia i zadaj\u0105 pytania o zastany porz\u0105dek instytucjonalny i spo\u0142eczny \u2014 z takim zarzutem spotyka\u0142y si\u0119 chocia\u017cby Magda Grudzi\u0144ska i Weronika Szczawi\u0144ska podczas prowadzenia Teatru Bogus\u0142awskiego w Kaliszu czy kierunek programowy, kt\u00f3ry w latach 2013\u20132017 proponowali\u015bmy wsp\u00f3lnie z Grzegorzem Reske, w ramach festiwalu Konfrontacje Teatralne w Lublinie. Dzia\u0142ania krytyczne, jak si\u0119 okazuje, akceptowane s\u0105 w ramach danej instytucji zazwyczaj pod warunkiem, \u017ce nie stwarzaj\u0105 realnego zagro\u017cenia dla dominuj\u0105cego porz\u0105dku.<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Polski system produkcji teatralnej ci\u0105gle zdominowany jest przez hierarchiczny i patriarchalny model teatru repertuarowego (ulegaj\u0105 mu tak\u017ce przestrzenie wielu dawnych teatr\u00f3w alternatywnych czy centr\u00f3w sztuki niezale\u017cnej), ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowany romantycznemu mitowi artysty dzia\u0142aj\u0105cego w pojedynk\u0119, na kt\u00f3rego w ciemnej piwnicy sp\u0142yn\u0119\u0142o natchnienie i kt\u00f3ry ma do dyspozycji oddany zesp\u00f3\u0142 pracownik\u00f3w, oczekuj\u0105cych na ka\u017cde jego skinienie. Dlatego sama obecno\u015b\u0107 nawet coraz wi\u0119kszej ilo\u015bci re\u017cyserek i dyrektorek w instytucjach teatru repertuarowego nie zmieni sytuacji aktorek, niewidocznych pracowniczek administracyjnych, technik\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w i rzemie\u015blniczek pracuj\u0105cych w ramach instytucji, je\u017celi dalej b\u0119d\u0105 respektowane i reprodukowane obowi\u0105zuj\u0105ce, hierarchiczne struktury oraz modele w\u0142adzy i opresji. Zmiana mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 tylko wtedy, gdy ruch feministyczny oraz ka\u017cdy inny nurt r\u00f3wno\u015bciowy przestanie by\u0107 ograniczany do poziomu idei i esej\u00f3w w pi\u0119knie zredagowanych programach, ale zacznie nareszcie by\u0107 stosowany na poziomie organizacji instytucji i relacji pracowniczych.<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Tymczasem fundamentalny dla teatru repertuarowego romantyczny mit artysty, kt\u00f3remu wolno wi\u0119cej, poniewa\u017c rozporz\u0105dza talentem, jest w Polsce niebywale silny (tak\u017ce w \u015brodowisku lewicowym), a obecny kontekst polityczny dodatkowo mu s\u0142u\u017cy. \u00d3w mit umo\u017cliwia na przyk\u0142ad stosowanie podw\u00f3jnych standard\u00f3w i akceptowanie zachowa\u0144 seksistowskich czy przemocowych w przypadku, gdy dotycz\u0105 os\u00f3b z tej samej klasy spo\u0142ecznej: mechanizm ten \u015bwietnie ujawni\u0142a awantura wok\u00f3\u0142 Janusza Rudnickiego, kt\u00f3remu wolno wi\u0119cej, poniewa\u017c jest wybitnym pisarzem i dobrym koleg\u0105, kt\u00f3rego zawzi\u0119cie broni\u0142y polskie lewicowe intelektualistki i dziennikarki. Podobne zjawisko ma miejsce w \u015bwiecie teatralnym, gdzie zachowania mizoginiczne i przemocowe danych tw\u00f3rc\u00f3w spotykaj\u0105 si\u0119 ze wsparciem i akceptacj\u0105 (tak\u017ce najwybitniejszych feministycznych intelektualistek i artystek), poniewa\u017c stoi za nimi wielki talent i pi\u0119kna idea. Natomiast tw\u00f3rcy i tw\u00f3rczynie oraz pracownicy i pracowniczki polskiego teatru dopominaj\u0105cy si\u0119 o konieczno\u015b\u0107 zmian sposob\u00f3w pracy, naruszaj\u0105cy obowi\u0105zuj\u0105ce hierarchie i kwestionuj\u0105cy instytucjonalny porz\u0105dek traktowani i traktowane s\u0105 jak przypadkowe zak\u0142\u00f3cenia; bywaj\u0105 postrzegani jako ma\u0142ostkowi, problematyczni, pozbawieni zdolno\u015bci strategicznego my\u015blenia (bo przecie\u017c nie nale\u017cy si\u0119 tak nara\u017ca\u0107, bo teraz nikt ci\u0119 ju\u017c nie zatrudni); uosabiaj\u0105 to, co nieprzewidywalne i niebezpieczne, a ich zachowanie niejednokrotnie uznawane jest \u2014 a jak\u017ce \u2014 za szalone.<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Obserwacje te pozwalaj\u0105 mi s\u0105dzi\u0107, \u017ce polski teatr repertuarowy obecnie nie jest miejscem otwartym dla \u017cadnej alternatywy wobec patriarchalnego i elitarnego modelu, kt\u00f3ry w dodatku coraz cz\u0119\u015bciej kostnieje w auto-prowincjonalizacji, zamykaj\u0105c si\u0119 na formy nieznane i utrudniaj\u0105c lokalnym tw\u00f3rcom i tw\u00f3rczyniom oraz publiczno\u015bci kontakt z kontekstem mi\u0119dzynarodowym. Dlatego nurt feministyczny, podobnie jak ka\u017cdy ruch spo\u0142eczno-polityczny, d\u0105\u017c\u0105cy do zniesienia dominuj\u0105cych form opresji i do powstrzymania obowi\u0105zuj\u0105cych mechanizm\u00f3w reprodukcji w\u0142adzy stanowi silne zagro\u017cenie dla porz\u0105dku teatru instytucjonalnego i repertuarowego \u2014 w zwi\u0105zku z czym jest nieustannie marginalizowany, os\u0142abiany i o\u015bmieszany.<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Sytuacja ta, pog\u0142\u0119biana jeszcze przez obecny kontekst polityczny, moim zdaniem, niestety, pokazuje jasno kl\u0119sk\u0119 dotychczasowego teatru krytycznego, kt\u00f3ry uprawiali\u015bmy i kt\u00f3rym si\u0119 zachwycali\u015bmy. Ot\u00f3\u017c, teatr ten, nie tylko nie dokona\u0142 spo\u0142ecznej zmiany, ale przede wszystkim nie uda\u0142o mu si\u0119 zrewolucjonizowa\u0107 zasad produkcji w obr\u0119bie w\u0142asnych instytucji. S\u0142u\u017cy\u0142 budowaniu nowych narracji i kreowaniu nowego dyskursu, natomiast nie zosta\u0142 wprowadzony na poziomie instytucjonalnych struktur. Nie wypracowali\u015bmy na jego gruncie nowych modeli pracy, kt\u00f3re mog\u0142yby stanowi\u0107 alternatyw\u0119 dla dominuj\u0105cej, hierarchicznej struktury teatru repertuarowego, nie stworzyli\u015bmy nowych rozwi\u0105za\u0144 demokratycznych, kt\u00f3re okaza\u0142yby si\u0119 wystarczaj\u0105co silne, by doprowadzi\u0107 do realnej emancypacji aktorek i aktor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0W rezultacie instytucja teatru repertuarowego w Polsce znalaz\u0142a si\u0119 w klinczu kilku czynnik\u00f3w, kt\u00f3re skutecznie uniemo\u017cliwiaj\u0105 jej funkcjonowanie jako instytucji demokratycznej oraz instytucji dobra wsp\u00f3lnego. Po pierwsze, osadzona jest w modelu hierarchicznej, patriarchalnej i przemocowej struktury w\u0142adzy, kt\u00f3r\u0105 powiela, najcz\u0119\u015bciej niezale\u017cnie od deklarowanego programu i tego, kto stoi na jej czele[2]<\/sup><\/a>. Po drugie, podporz\u0105dkowana jest romantycznemu mitowi artysty (najcz\u0119\u015bciej m\u0119\u017cczyzny), kt\u00f3remu wolno wi\u0119cej, poniewa\u017c ma talent. Po trzecie, w my\u015bleniu o publicznych instytucjach w Polsce dominuje model folwarczny, w kt\u00f3rym ca\u0142y mechanizm ma s\u0142u\u017cy\u0107 realizacji pomys\u0142\u00f3w i \u017c\u0105da\u0144 w\u0142a\u015bciciela, co pokaza\u0142a Monika Kwa\u015bniewska w znakomitym tek\u015bcie Aktor w klinczu relacji folwarcznych,<\/em> opublikowanym w \u201ePolish Theatre Journal\u201d[3]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Po czwarte wreszcie, impas teatru publicznego w Polsce po 1989 roku pog\u0142\u0119bia\u0142o rosn\u0105ce zakleszczenie mi\u0119dzy \u017c\u0105daniami polityk\u00f3w, by teatr repertuarowy jako instytucja finansowana ze \u015brodk\u00f3w miejskich i\/lub pa\u0144stwowych reprezentowa\u0142a interesy pa\u0144stwa (a wi\u0119c, by stawa\u0142a si\u0119 narz\u0119dziem promocji dla tych, kt\u00f3rzy akurat s\u0105 u w\u0142adzy), a siln\u0105 presj\u0105 ekonomist\u00f3w i polityk\u00f3w przywi\u0105zanych do neoliberalnej definicji samoreguluj\u0105cego si\u0119 rynku, kt\u00f3rzy oczekiwali od instytucji samofinansowania (w my\u015bl neoliberalnej zasady: \u201edobra sztuka sfinansuje si\u0119 sama\u201d) i dokonywali pr\u00f3b obci\u0119cia lub radykalnego zmniejszenia publicznych dotacji, przy jednoczesnej, ci\u0105gle rosn\u0105cej presji efektywno\u015bci (wi\u0119cej wydarze\u0144, ci\u0105gle nowych i zawsze bardziej atrakcyjnych; sukces mierzony liczb\u0105 sprzedanych bilet\u00f3w). W rezultacie instytucja teatru publicznego cz\u0119sto bywa\u0142a sprowadzana do maszyny, dzia\u0142aj\u0105cej na najwy\u017cszych obrotach, przestaj\u0105c by\u0107 miejscem realnej pracy artystycznej \u2014 cz\u0119sto brakowa\u0142o tam bowiem zupe\u0142nie przestrzeni na poszukiwania, na badania, na testowanie rozmaitych kierunk\u00f3w czy na podj\u0119cie ryzyka, nie wspominaj\u0105c nawet o eksploatacji pracownik\u00f3w ponad miar\u0119.<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0I kiedy dzisiaj teatry repertuarowe staj\u0105 si\u0119 coraz silniej podporz\u0105dkowane partykularnym interesom polityk\u00f3w b\u0105d\u017a ulegaj\u0105 presji komercjalizacji, nie mamy ani si\u0142y, by skutecznie zaprotestowa\u0107, ani sensownej alternatywy w r\u0119ku. Ostatnie dwa lata pokaza\u0142y szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie, \u017ce instytucja teatru publicznego ci\u0105gle wymyka nam si\u0119 z r\u0105k. Po pierwsze, w sytuacji zagro\u017cenia wolno\u015bci s\u0142owa i jawnych akt\u00f3w cenzury stoimy bezradni, pisz\u0105c kolejne petycje b\u0105d\u017a si\u0119gaj\u0105c po rozwi\u0105zania neoliberalne (takie jak spo\u0142eczna zbi\u00f3rka), wzmacniaj\u0105c tym samym argument powtarzany regularnie przez stron\u0119 konserwatywn\u0105: w sztuce wolno wszystko tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo finansowana jest ze \u015brodk\u00f3w prywatnych \u2014 chocia\u017c, jak bole\u015bnie przekonali\u015bmy si\u0119 w przypadku Mi\u0119dzynarodowego Festiwalu Teatralnego Dialog we Wroc\u0142awiu, ten argument te\u017c ju\u017c nie dzia\u0142a. Obserwuj\u0105c sytuacje cenzury dotycz\u0105ce spektaklu Kl\u0105twa<\/em> Olivera Frljicia z Teatru Powszechnego w Warszawie (wycofywanie ministerialnej dotacji dla festiwalu Malta, poniewa\u017c jego wsp\u00f3\u0142-kuratorem by\u0142 Oliver Frlji\u0107), organizatorzy wroc\u0142awskiego podj\u0119li latem 2017 roku ryzykown\u0105 decyzj\u0119, by pokaz spektaklu sfinansowa\u0107 wy\u0142\u0105cznie ze \u015brodk\u00f3w prywatnych: do pokazu dosz\u0142oby tylko pod warunkiem, \u017ce widzowie zdecyduj\u0105 si\u0119 pokry\u0107 wszystkie jego koszty, kupuj\u0105c wyj\u0105tkowo drogie bilety. Takie dzia\u0142anie jest oczywi\u015bcie niebezpiecznym krokiem w stron\u0119 dalszego ograniczania ram publicznej instytucji sztuki \u2014 dost\u0119p do niej zostaje sprywatyzowany i ograniczony wy\u0142\u0105cznie do tej klasy spo\u0142ecznej, kt\u00f3ra mo\u017ce sobie pozwoli\u0107 na zakup wyj\u0105tkowo drogich bilet\u00f3w. Dodatkowo mieli\u015bmy tu do czynienia z niebezpiecznym precedensem, pokazuj\u0105cym, \u017ce krytyczne praktyki artystyczne, kt\u00f3re nie spodobaj\u0105 si\u0119 decydentom odpowiedzialnym za rozdzielanie publicznych \u015brodk\u00f3w na kultur\u0119, rzeczywi\u015bcie b\u0119dziemy za chwil\u0119 finansowa\u0107 sobie ze \u015brodk\u00f3w prywatnych \u2014 poniek\u0105d wyprzedzaj\u0105c t\u0119 sytuacj\u0119 na w\u0142asne \u017cyczenie. Do tego wszystkiego takie rozwi\u0105zanie okaza\u0142o si\u0119 nieskuteczne: minister kultury wstrzyma\u0142 wyp\u0142acenie dotacji dla festiwalu w momencie, kiedy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce elementem programu jest Kl\u0105twa<\/em> Olivera Frljicia z Teatru Powszechnego w Warszawie, a program festiwalu zosta\u0142 ostatecznie zrealizowany w ca\u0142o\u015bci wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki szerokiej, spo\u0142ecznej zbi\u00f3rce. I chocia\u017c akcja zbi\u00f3rki przebieg\u0142a b\u0142yskawicznie, pokazuj\u0105c dodaj\u0105c\u0105 otuchy solidarno\u015b\u0107 du\u017cej cz\u0119\u015bci \u015brodowiska teatralnego i publiczno\u015bci, to jednak przecie\u017c mamy pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce jej zasi\u0119g ograniczony by\u0142 jedynie do tej grupy spo\u0142ecznej, kt\u00f3ra mo\u017ce pozwoli\u0107 sobie na wsp\u00f3\u0142finansowanie takiego wydarzenia, jak festiwal. Czy zatem instytucja publiczna, jak\u0105 jest festiwal teatralny, adresowana jest wy\u0142\u0105cznie do uprzywilejowanej spo\u0142ecznie i ekonomicznie grupy widz\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 sta\u0107 na zakup pami\u0105tkowej gromnicy Jana Klaty[4]<\/sup><\/a>?<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Oczywi\u015bcie, problem cenzury i pytanie o to, co wolno w sztuce za publiczne pieni\u0105dze nie pojawi\u0142 si\u0119 wraz z premier\u0105 spektaklu Frljicia w Teatrze Powszechnym w Warszawie, ani nawet nie w ci\u0105gu minionych dw\u00f3ch lat rz\u0105d\u00f3w Prawa i Sprawiedliwo\u015bci. W ostatnim czasie akty cenzury przybra\u0142y na sile i zyska\u0142y form\u0119 bezpo\u015bredni\u0105 (jak chocia\u017cby cofanie wcze\u015bniej przyznanych dotacji festiwalom Malta i Dialog przez ministerstwo kultury czy pr\u00f3ba niedopuszczenia do premiery spektaklu \u015amier\u0107 i dziewczyn<\/em>a w Teatrze Polskim we Wroc\u0142awiu w 2015 roku), jednak\u017ce zjawisko cenzury i autocenzury ekonomicznej jest znacznie szersze, a ich przejawy obecne by\u0142y w ostatnich latach w Polsce wielokrotnie: my\u015bl\u0119 tu, na przyk\u0142ad, o pr\u00f3bie uci\u0119cia finansowania lubelskiemu projektowi EEPAP w odpowiedzi na pokazanie Low Pieces<\/em> Xaviera Le Roy na Konfrontacjach Teatralnych w Lublinie w 2013 roku; o przypadku odwo\u0142ania spektaklu Rodrigo Garcii Golgota Picnic<\/em> na Festiwalu Malta w 2014 roku; o odwo\u0142aniu premiery spektaklu Karola Tymi\u0144skiego na Festiwalu Cia\u0142o\/Umys\u0142 jesieni\u0105 2015 roku czy o post\u0119powaniu prokuratorskim w zwi\u0105zku z pokazaniem rzekomo obra\u017caj\u0105cego uczucia religijne i nar\u00f3d polski spektaklu Na\u0161e nasilje i va\u0161e nasilje<\/em> Olivera Frljicia na Festiwalu Prapremier w 2016 roku. Po prezentacji tego ostatniego w Bydgoszczy pod siedzib\u0119 teatru, organizuj\u0105cego festiwal, przysz\u0142a grupa protestuj\u0105cych z transparentem: \u201eKto was tu wpu\u015bci\u0142, teatralni prowokatorzy?\u201d. To has\u0142o zdaje si\u0119 doskonale ods\u0142ania\u0107 charakter sporu o wsp\u00f3\u0142czesny teatr publiczny i jego instytucje. Bo do kogo one w\u0142a\u015bciwie nale\u017c\u0105 i kto o tym decyduje? Kogo publiczna instytucja uprawomocnia do decydowania, co jest sztuk\u0105, a co ni\u0105 nie jest oraz gdzie le\u017c\u0105 jej granice? I wreszcie: w obronie jakiej instytucji piszemy kolejne listy, petycje i organizujemy demonstracje? Jakie rozwi\u0105zania mamy do dyspozycji w sytuacji, w kt\u00f3rej kolejne instytucje dominuj\u0105cego w Polsce modelu teatru repertuarowego ulegaj\u0105 konserwatywnemu zwrotowi, a ich dotychczasowi dyrektorzy zast\u0119powani s\u0105 przez nowych, rujnuj\u0105cych dotychczasowy dorobek instytucji (przypadek Teatru Polskiego we Wroc\u0142awiu i Starego Teatru w Krakowie) b\u0105d\u017a, w najlepszym razie, wytracaj\u0105cych ich dotychczasowy potencja\u0142 krytyczny i ciekawy program (jak np. w Teatrze Polskim w Bydgoszczy czy w Teatrze Bogus\u0142awskiego w Kaliszu, gdzie dyrektorzy odnosz\u0105cy sukcesy po pierwszych trzech sezonach urz\u0119dowania nie dostali przed\u0142u\u017cenia kontrakt\u00f3w i stan\u0119li do konkurs\u00f3w, kt\u00f3re przegrali na rzecz du\u017co s\u0142abszych i mniej wyrazistych propozycji programowych)? Jak to mo\u017cliwe, \u017ce po latach uprawiania teatru politycznego i krytycznego, debacie o rozmaitych formach demokracji, zostajemy z niczym, zastraszeni, pozbawieni mo\u017cliwo\u015bci kontynuacji pracy, a zamiast organizowa\u0107 og\u00f3lnokrajowe akcje solidarno\u015bci bez szemrania poddajemy si\u0119 kolejnemu wymogowi konkurencyjno\u015bci w walce o miejsce w tych nielicznych instytucjach, kt\u00f3re jeszcze pozosta\u0142y otwarte na eksperyment, na poszukiwania i na polityczne my\u015blenie o sztuce?<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0No dobrze, mo\u017cemy zapyta\u0107, jakie to ma dzisiaj znaczenie, kiedy faszy\u015bci i neonacjonali\u015bci maszeruj\u0105 po ulicach z pe\u0142nym przyzwoleniem rz\u0105du, a nekropolityczna fetyszyzacja mitycznej \u201e\u015bmierci za ojczyzn\u0119\u201d staje si\u0119 oficjaln\u0105 pa\u0144stwow\u0105 narracj\u0105? Czy zajmowanie si\u0119 w tej chwili instytucjonalnym porz\u0105dkiem teatru jest na pewno najpilniejszym zadaniem? By\u0107 mo\u017ce rzeczywi\u015bcie powinni\u015bmy skupi\u0107 w tej chwili wszystkie si\u0142y na walce o wolno\u015b\u0107 s\u0142owa, jednak nie daje mi spokoju jedno pytanie: o czyjej wolno\u015bci m\u00f3wimy? Kto ma w polskim \u015brodowisku teatralnym realn\u0105 wolno\u015b\u0107 zabierania g\u0142osu, wypowiadania si\u0119, kierunkowania publicznej debaty, kto jest widzialny i s\u0142yszalny? Czy celem oporu w tej chwili jest walka o zachowanie instytucji w ich obecnym kszta\u0142cie czy podj\u0119cie wreszcie stara\u0144 o ich realn\u0105 (nie wy\u0142\u0105cznie ideow\u0105!), strukturaln\u0105 zmian\u0119, o ich demokratyzacj\u0119, o ich odzyskanie jako rzeczywistych przestrzeni dobra wsp\u00f3lnego, nale\u017c\u0105cych do nas wszystkich?<\/p>\n\n\n\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Bardzo obawiam si\u0119 sytuacji, w kt\u00f3rej w obecnym kontek\u015bcie politycznym, wobec radykalnego zwrotu konserwatywnego i w imi\u0119 walki o \u201eto, co teraz najwa\u017cniejsze\u201d oraz w imi\u0119 nietykalno\u015bci tych instytucji, kt\u00f3re przetrwa\u0142y, zaprzepa\u015bcimy szans\u0119 na rozmow\u0119 o ich kszta\u0142cie, roli i odpowiedzialno\u015bci; \u017ce nie b\u0119dziemy potrafili ich \u201eodzyska\u0107\u201d a mo\u017cliwo\u015bci uchwycenia ich krytycznego i emancypacyjnego potencja\u0142u drastycznie zmalej\u0105. Jak bowiem w tej sytuacji walczy\u0107 o r\u00f3wnoprawn\u0105 struktur\u0119 i r\u00f3wn\u0105 dystrybucj\u0119 tak odpowiedzialno\u015bci, jak i widzialno\u015bci, by nie spotka\u0107 si\u0119 z zarzutem o ma\u0142ostkowo\u015b\u0107? Czy dzisiaj, kiedy dyskurs publiczny zdominowany jest przez j\u0119zyk konserwatywny i nacjonalistyczny, a lewica nie ma swojej reprezentacji w polskim parlamencie, wypada demaskowa\u0107 patriarchalno\u015b\u0107 i mizoginizm lewicowych instytucji sztuki?[5]<\/sup><\/a> Oczywi\u015bcie w sytuacji, w kt\u00f3rej z mapy Polski po kolei znikaj\u0105 najwa\u017cniejsze i najciekawsze teatry oraz rozpadaj\u0105 si\u0119 znakomite zespo\u0142y aktorskie, a przestrze\u0144 umo\u017cliwiaj\u0105ca powstawanie sztuki krytycznej kurczy si\u0119 gwa\u0142townie, pojawia si\u0119 my\u015bl, \u017ce to naprawd\u0119 nie jest dobry czas na stawianie takich pyta\u0144. W moim przekonaniu jednak, je\u017celi nie postawimy ich w\u0142a\u015bnie teraz, nigdy nie odzyskamy g\u0142osu.<\/p>\n\n\n\n Marta Keil <\/strong>\u2014 kuratorka, badaczka i dramatur\u017cka, mieszka w Warszawie. Tw\u00f3rczyni i kuratorka East European Performing Arts Platform (EEPAP). W latach 2013\u20132017 wsp\u00f3lnie z Grzegorzem Reske prowadzi\u0142a mi\u0119dzynarodowy festiwal Konfrontacje Teatralne w Lublinie. Kuratorka Teatru Polskiego w Bydgoszczy w latach 2014\u20132016 oraz wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rczyni nowej formu\u0142y Festiwalu Prapremier. Jedna z inicjatorek i kuratorek projektu Identity.Move!. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a jako kuratorka i dramatur\u017cka m.in. z Agnieszk\u0105 Jakimiak, Rabih Mrou\u00e9, She She Pop, Agat\u0105 Siniarsk\u0105, An\u0105 Vujanovi\u0107. Pomys\u0142odawczyni i kuratorka Forum Dramaturgicznego, realizowanego w Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie. Redaktorka ksi\u0105\u017cek Odzyskiwanie tego, co oczywiste. O instytucji festiwalu (2017) oraz Dance, Process, Artistic Research. Contemporary Dance in the Political, Economic and Social Context of \u201cFormer East\u201d of Europe (2015). Doktorantka w Instytucie Sztuki PAN.<\/p>\n\n\n\n [1]<\/sup><\/a> How far can you go w instytucji? <\/em>O zwrocie feministycznym, kt\u00f3rego nie by\u0142o, rozmawiaj\u0105 Agata Adamiecka-Sitek, Milena Gauer i Weronika Szczawi\u0144ska, \u201ePolish Theatre Journal\u201d, nr 1\/2015 http:\/\/www.polishtheatrejournal.com\/index.php\/ptj\/article\/view\/57\/114<\/a> (dost\u0119p: 8 listopada 2017)<\/p>\n\n\n\n [2]<\/sup><\/a> Bardzo ciekawie problem ten ujawnia si\u0119 w rozmowie z dyrektorami Teatru Powszechnego, Paw\u0142em \u0141ysakiem i Paw\u0142em Sztarbowskim, kt\u00f3r\u0105 przeprowadzi\u0142y\u015bmy z Agat\u0105 Adamieck\u0105-Sitek po premierze Kl\u0105twy<\/em>: dyrektorzy podj\u0119li bardzo rzadki w polskim teatrze wysi\u0142ek, by maksymalnie zdemokratyzowa\u0107 sytuacj\u0119 produkcji spektaklu i umo\u017cliwi\u0107 tym pracownikom teatru, kt\u00f3rzy nie czuli si\u0119 komfortowo, rezygnacj\u0119 z pracy przy tym projekcie (sytuacj\u0119 t\u0119 uwa\u017cam za o tyle wyj\u0105tkow\u0105, \u017ce w wi\u0119kszo\u015bci znanych mi instytucji teatru repertuarowego pracownicy, nie zgadzaj\u0105cy si\u0119 z lini\u0105 programow\u0105 dyrekcji czy kolejnych spektakli, podlegaj\u0105 raczej ostracyzmowi b\u0105d\u017a s\u0105 wy\u015bmiewani). A jednak pr\u00f3by rozbicia hierarchicznej struktury przez dyrektor\u00f3w powiod\u0142y si\u0119 tylko do pewnego stopnia, a przeszkod\u0105 okaza\u0142 si\u0119 tutaj sam model pracy teatru repertuarowego: rzemie\u015blnicy i rzemie\u015blniczki zatrudnione w teatrze i przygotowuj\u0105ce scenografi\u0119 do przedstawienia nie s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 zespo\u0142u odpowiedzialnego za koncepcj\u0119 spektaklu, cz\u0119sto te\u017c nie maj\u0105 szansy jej pozna\u0107 przed premier\u0105 \u2014 w zwi\u0105zku z czym niejednokrotnie bior\u0105 udzia\u0142 w projekcie, kt\u00f3ry stoi w sprzeczno\u015bci z ich w\u0142asnymi pogl\u0105dami. Przy takim modelu pracy realna demokratyzacja ca\u0142ego procesu produkcji okazuje si\u0119 niemo\u017cliwa. Zob.: http:\/\/www.polishtheatrejournal.com\/index.php\/ptj\/article\/view\/129\/585<\/a> (dost\u0119p: 12 listopada 2017)<\/p>\n\n\n\n [3]<\/sup><\/a> http:\/\/www.polishtheatrejournal.com\/index.php\/ptj\/article\/view\/108\/574<\/a> (dost\u0119p: 12 listopada 2017)<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/www.zorkawollny.net\/NOISE-SISTERS\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/zorka_komuna0400-scaled.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\n